Του Γιώργου Σανιδά
Ο Παπαδιαμάντης επέστρεψε οριστικά από την Αθήνα στη Σκιάθο και στο πατρικό του τον Μάρτιο του 1908, μαζί με το πολύτιμο σεντούκι του όπου είχε όλα τα υπάρχοντά του και φυσικά τα αυτόγραφά του. Πέθανε εκεί μετά από τρία σχεδόν χρόνια, στις 3 Γενάρη του 1911 σε ηλικία εξήντα ετών.
Στο σπίτι παρέμειναν οι τρεις ανύπαντρες αδελφές του οι οποίες πολλά χειρόγραφά του (λογοτεχνικά κείμενα, παιδικά σκίτσα, επιστολές, σημειώσεις κλπ) τα έδωσαν στον φίλο του συγγραφέα Γιάννη Βλαχογιάννη, στον σκυριανό δημοσιογράφο Κων/νο Φαλτάιτς κι αργότερα στον Γάλλο διανοούμενο Οκτάβιο Μερλιέ που πρωτοήρθε στη Σκιάθο στα τέλη της δεκαετίας του 20.
Οι σκιαθίτες που ενεπλάκησαν με το αρχείο του Παπαδιαμάντη ήταν ο εμποροκτηματίας Κων/νος Γ. Μαυρογιαλής που στις 18/4/1911 ορίστηκε από τις αδελφές πληρεξούσιος για να διαχειριστεί το έργο του, ο καθηγητής Ευστάθιος Βλάχος που πήρε μέρος της αλληλογραφίας του αλλά καταστράφηκε στη συνέχεια, ο εκπαιδευτικός Δημήτρης Τσαμασφύρος που το 1918 του δόθηκαν δύο εκκλησιαστικά άρθρα και στη συνέχεια πέρασαν στην κατοχή του Δρα Ιω. Φραγκούλα ο οποίος διέθετε και άλλα χειρόγραφα του Παπαδιαμάντη, και πιθανόν ο δάσκαλος π. Γιώργης Ρήγας.
Το 1936 που πέθανε και η τελευταία αδελφή του, η Κυρατσούλα, στο σπίτι ήρθε ο ανιψιός του Απόστολος Γ. Παπαδιαμάντης (1894-1989) και μάζεψε ό,τι είχε απομείνει απ’ τον Αλέξανδρο.
Στο σημείο αυτό ας ανοίξουμε μια παρένθεση για να δούμε πού είναι γνωστό σήμερα πως βρίσκονται τα παπαδιαμαντικά αυτόγραφα με τα οποία ασχολήθηκαν τελευταίοι και επισταμένως οι διαπρεπείς φιλόλογοι και μελετητές του έργου του : Ν.Δ Τριαναταφυλλόπουλος και ο Φ.Α. Δημητρακόπουλος:
-Το μεγάλο αρχείο του Απόστολου Παπαδιαμάντη κατέληξε στην Εθνική Βιβλιοθήκη (ΕΒΕ) που το αγόρασε το 2021 απ’ τον γιο του, Γεώργιο Απ. Παπαδιαμάντη (1931-2022).
Σ’ αυτό περιλαμβάνονται:
Aυτόγραφα σχεδιάσματα και αποσπάσματα έργων του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη: Τα Μυθιστορήματα Το Λάβαρον, Η Γυφτοπούλα και Η Μετανάστις. Τα διηγήματα Στο Χριστό στο Κάστρο, Η Νοσταλγός, Ο Αυτοκτόνος, Παιδική Πασχαλιά, μαθητικά τετράδια με τα νεανικά του σχέδια, οικογενειακή αλληλογραφία (1869-1897) του συγγραφέα αλλά και του αδελφού του Γεώργιου, κειμήλια της οικογένειας όπως το κατάστιχο του εφημέριου πατέρα (1886-1894) και το ναυτικό βιβλιάριο (1820) του εκ πατρός πάππου, αγγελίες δημοσίευσης έργων του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη καθώς και φιλολογικά κατάλοιπα του Γ. Βαλέτα κ.άλλων.
Στο Φιλολογικό Αρχείο της ΕΒΕ προϋπήρχαν, από αγορά του 1990, αυτόγραφα των έργων Ο Αλιβάνιστος και Βαρδιάνος στα Σπόρκα, καθώς και το Απολυτήριο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη από το Ελληνικό Σχολείο Σκοπέλου (1866).
– Στα Γενικά αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) υπάρχει Συλλογή χειρογράφων και ομοιοτύπων (χρονολογίας 1820-1911), όπως υπάρχουν αυτόγραφα του Αλέξανδρου και στη Συλλογή Γιάννη Βλαχογιάννη που φυλάσσεται εκεί.
-Το «Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο» ( ΕΛΙΑ) απέκτησε επίσης χειρόγραφα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που «βρέθηκαν στα σκουπίδια και σώθηκαν από αγαθή τύχη». Τα χειρόγραφα εντόπισε ο Ευριπίδης Μποτανάκης σε πεταμένο χαρτοκιβώτιο στην οδό Καλλιδρομίου. Τα χειρόγραφα είναι:
⦁ Τρία σχολικά τετράδια του Παπαδιαμάντη από το μάθημα των αρχαίων ελληνικών
⦁ Ο γραμμένος σε δύο φύλλα Κανών ικετήριος εις τον όσιον Διόνυσον τον εν Ολύμπω.
⦁ Επιστολή του Παπαδιαμάντη (22/10/1904, Σκιάθος) στον ανιψιό του Νικόλαο Αλεξάνδρου, γιο της αδελφής του Ουρανίας, μετανάστη στην Αμερική. .
⦁ Απόκομμα άγνωστου στην Ελλάδα κειμένου του Παπαδιαμάντη, δημοσιευμένου σε ελληνική εφημερίδα της Αμερικής, με τίτλο Τα συμβάντα της Σκιάθου, για τα γεγονότα στις 15/12/ 1908, μεταξύ του Επισκόπου Δημητριάδος και των κατοίκων του νησιού, οι οποίοι αντέδρασαν και κατάφεραν να μην απομακρυνθεί από το νησί η εικόνα της Παναγίας της Κουνίστρας.
⦁ Μολύβι του συγγραφέα (μέσα σε φάκελο με ένδειξη το όνομά του).
⦁ Δήλωση του Ιωάννη Αλεξάνδρου (άντρα της αδελφής του Ουρανίας) στον έφορο Σκοπέλου, για κατοχή ζώων.
Στο Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α επίσης, υπήρχαν ένα άρθρο του Παπαδιαμάντη για τον Καζαμίαν, μια επιστολή του προς τον Γ. Πετρίδη κι ένα κείμενο πέντε στίχων.
- Αρχείο Κώστα Α. Παπαχρήστου
-Αρχείο Κων/νου και Μάνου Φαλτάιτς, όπως και στο μουσείο Μάνου Φαλτάιτς στη Σκύρο.
-Στο Ιστορικό Αρχείο Δωδεκανήσου στη Ρόδο
-Στο Αρχείο Στεφάνου Στεαφάνου - Στο Αρχείο Οκτάβιου Μερλιέ στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών
-Στο Αρχείο Άγγελου Παπακώστα στη Φιλοσοφική του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο - Στο Αρχείο Νικολάου Γ. Πολίτη στο Κέντρο Ελληνικής Λαογραφίας, Ακαδημία Αθηνών
-Στον Φιλολογικό Σύλλογο ‘’Παρνασσός’’
-Σε άλλες άγνωστες ιδιωτικές συλλογές
Περισσότερα για το διάσπαρτο αρχείο Παπαδιαμάντη μπορεί να διαβάσει κανείς στο βιβλίο ‘’ΦΥΛΛΑ ΕΣΚΟΡΠΙΣΜΕΝΑ- Τα παπαδιαμαντικά αυτόγραφα’’ των Φ.Α Δημητρακόπουλου και Γ.Α Χριστοδούλου (εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, Αθήνα 1994) Αλλά ας επανέλθουμε στο πατρικό του Σκιάθο…Στη συνέχεια το σπίτι πουλήθηκε από τους κληρονόμους το 1940 και τελικά απαλλοτριώθηκε το 1954 από το Δήμο Σκιάθου. Δέκα χρόνια αργότερα, με το ΦΕΚ 618/Β/17-9-1965, ανακηρύχθηκε ιστορικό διατηρητέο μνημείο και έγινε μουσείο.
Είναι λοιπόν φυσικό, να εκτέθηκαν ,μετά από τόσα χρόνια, όταν άνοιξε τις πύλες του το μουσείο στο κοινό, ελάχιστα προσωπικά αντικείμενα του Αλέξανδρου, όπως και του σπιτιού. Και δεν έφτανε μόνο αυτό. Άγνωστος μπούκαρε μεθυσμένος στις 10/2 του1998 στο σπίτι και λεηλάτησε τον πάνω όροφο όπου διέμενε κάποτε η οικογένεια. Ο βέβηλος πήρε το κομπολόι του, τη σφραγίδα του με το μονόγραμμα ‘Α’, την καπνοσακούλα του και δύο αμμοδοχεία που χρησιμοποιούσε για να απορροφούν τη μελάνη. Έκλεψε επίσης τρία πορσελάνινα πιάτα της ταπεινής οικογένειας. Έσπασε το παμπάλαιο ψαλτήρι του πατέρα του παπα- Αδαμάντιου και πέταξε στο πάτωμα ό,τι βρήκε μπροστά του. Τα μόνα που έμειναν ανέπαφα, απ’ τα προσωπικά αντικείμενα του ‘’ φτωχού άγιου’’ των γραμμάτων μας, ήταν η πένα και το μελανοδοχείο του. Τα κλοπιμαία ουδέποτε εντοπίστηκαν, ούτε κι ο ένοχος…
Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, ήρθε κι η κακοκαιρία ‘Daniel’’ τον Σεπτέμβριο του 2023 και έκανε το ισόγειο του μουσείου γης Μαδιάμ, με το νερό να εισβάλει και να καταστρέφει πολλά παλιά βιβλία.
Σε κάθε περίπτωση, το σπίτι, αν και χωρίς το αρχείο του ή προσωπικά του κειμήλια, δεν παύει να είναι το πατρικό του κυρ- Αλέξανδρου. Και μόνο να βρεθείς σ’ αυτόν το ιερό χώρο νοιώθεις δέος καθώς σε τυλίγει η λεπτή αύρα του. Το οίκημα αποτελεί και το παλιότερο κτήριο στη Σκιάθο, χτισμένο το 1860, και κλασικό δείγμα της αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα στο νησί.
