Πριν το παρακάτω κείμενο που είναι τα “τσουβαλάτα” να πούμε και τα “χύμα”:
Χαμούλης γίνεται αυτές τις μέρες με τη μαρίνα της Σκιάθου. Και είναι
πραγματικά απολαυστικό μάλλον (ως κακό αστείο) να βλέπεις πόσο δεν μπορεί
να συνεννοηθεί ένα νησί 6000 κατοίκων (και φυσικά κάμποσων εξτρά
επιχειρηματιών).
Το αν θα γίνει η μαρίνα η όχι είναι μια άλλη συζήτηση.
Προσωπικά πιστεύω πως είναι και αποφασισμένο ήδη. Οπότε τσάμπα
γράφουμε/γράφετε.
Ένα άλλο θέμα όμως ανέκυψε. Ακούστηκαν κουβέντες για δημοψήφισμα, να
“αποφασίσουν” οι δημότες και άλλα τέτοια δημοκρατικά.
Παρακάτω θα διαβάσετε μια ανάλυση ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΥΠΑΡΚΤΑ
αμεσοδημοκρατίας. Ξέρετε που; Σε αυτούς που τους κατηγορούμε συχνά
πυκνά πως “όταν εμείς είχαμε δημοκρατία.. αυτοί έτρωγαν βελανίδια..”
Πριν την ανάλυση λοιπόν που θα σας κουράσει να πω σχετικά με τα
δημοψηφίσματα:
- μεγαλόσχημος πολιτικός πρώην πολύ μεγάλου κόμματος στην Ελλάδα όταν
γινόταν κουβέντα για δημοψήφισμα για τις ταυτότητες είπε σε ιδιωτική
συζήτηση: “τι λέτε κύριοι, άμα αρχίσουμε τα δημοψηφίσματα, εμείς οι
επαγγελματίες πολιτικοί τι θα απογίνουμε;” - απλά και λαϊκά: για να κάνεις δημοψήφισμα θέλει.. cohones που λένε και στις
ταινίες..
Ποιος αποφασίζει για το μέλλον του τόπου μας; Γιατί η
λογική «οι πολίτες δεν είναι ειδικοί» είναι
ξεπερασμένη και αντιδημοκρατική
Στη δημόσια συζήτηση για τη δημιουργία νέας μαρίνας στη Σκιάθο,
προβάλλεται συχνά το εξής επιχείρημα: «Ψηφίσαμε δημοτική αρχή, άρα αυτή
αποφασίζει. Οι πολίτες δεν είναι ειδικοί για να εκφέρουν γνώμη, ούτε υπάρχει
λόγος για δημοψηφίσματα. Στην καλύτερη περίπτωση, ας αναθέσουμε μια
μελέτη σε ένα εξειδικευμένο γραφείο και ας αποφασίσουν εκείνοι».
Αυτή η νοοτροπία αντιμετωπίζει τη δημοκρατία ως μια «λευκή επιταγή» που
παραδίδεται κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια στην κάλπη, υποστηρίζοντας ότι στο
ενδιάμεσο διάστημα οι πολίτες πρέπει να παραμένουν θεατές. Σε πολλά
ευρωπαϊκά κράτη, ωστόσο, έχουν θεσμοθετηθεί μηχανισμοί που δίνουν στους
πολίτες ενεργό ρόλο ανάμεσα στις εκλογές.
- Τι είναι η «Μικρο-Δημοκρατία» και πώς λειτουργεί στην πράξη;
Η συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις δεν σημαίνει πρόχειρη ή ανεύθυνη
ψηφοφορία στο διαδίκτυο. Στη σύγχρονη Ευρώπη, η μικρο-δημοκρατία και η
διαβουλευτική δημοκρατία αποτελούν αυστηρά θεσμοθετημένους
μηχανισμούς.
Στο ομόσπονδο κρατίδιο του Φόραρλμπεργκ (Vorarlberg) στην Αυστρία, τα
Συμβούλια Πολιτών (Bürgerräte) έχουν ενσωματωθεί στο Περιφερειακό
Σύνταγμα από το 2013 (Άρθρο 1, παράγραφος 4: «Το κρατίδιο δεσμεύεται στην
άμεση δημοκρατία μέσω λαϊκών πρωτοβουλιών, δημοψηφισμάτων και λαϊκών
διαβουλεύσεων, και προωθεί και άλλες μορφές συμμετοχικής δημοκρατίας»).
Πώς λειτουργούν:
Κλήρωση: Επιλέγεται τυχαία μια ομάδα πολιτών από το δημοτολόγιο, ώστε να
εκπροσωπούνται αναλογικά ηλικίες, φύλα και κοινωνικά στρώματα.
Ενημέρωση και Διαβούλευση: Οι πολίτες συνεδριάζουν συνήθως για ένα
Σαββατοκύριακο, ενημερώνονται από ειδικούς και διαβουλεύονται με τη
βοήθεια εκπαιδευμένων συντονιστών.
Συναινετικό Πόρισμα: Η ομάδα καταλήγει σε προτάσεις που παρουσιάζονται
δημόσια.
Ομάδα Ανταπόκρισης («Resonanzgruppe»): Πολιτικοί, στελέχη της διοίκησης
και ενδεχομένως εξωτερικοί ειδικοί εξετάζουν τις προτάσεις, αξιολογούν την
εφαρμοσιμότητά τους και ενημερώνουν εγγράφως τους συμμετέχοντες για το
πώς αξιοποιήθηκαν τα πορίσματα.
Ο ΟΟΣΑ, στην έκθεση «Innovative Citizen Participation and New Democratic
Institutions: Catching the Deliberative Wave» (2020), παρουσιάζει το μοντέλο
του Vorarlberg ως ένα από τα πρότυπα παραδείγματα θεσμοθετημένης
διαβουλευτικής δημοκρατίας διεθνώς. - Μύθος 1ος: «Οι πολίτες δεν είναι ειδικοί, μόνο τα γραφεία
μελετών ξέρουν»
Το επιχείρημα αυτό παραβλέπει μια θεμελιώδη διάκριση: άλλο η τεχνική
εξειδίκευση και άλλο η βιωματική γνώση. Ένα τεχνικό γραφείο κατέχει τους
αριθμούς, τη μηχανική και τα οικονομικά μοντέλα. Οι κάτοικοι, από την άλλη,
γνωρίζουν πώς λειτουργεί ο τόπος στην αιχμή της σεζόν, πώς επηρεάζεται η
καθημερινότητά τους και ποιες είναι οι τοπικές ιδιαιτερότητες.
Το μοντέλο του Ostbelgien (Βέλγιο): Από το 2019, η γερμανόφωνη κοινότητα
του Βελγίου διαθέτει μόνιμο θεσμό διαβούλευσης — τον «Μόνιμο Διάλογο
Πολιτών» (Ständiger Bürgerdialog / Ostbelgien Model), θεσπισμένο με νόμο
(décret) του τοπικού κοινοβουλίου. Περιλαμβάνει ένα μόνιμο Συμβούλιο
Πολιτών 24 μελών (θητεία 18 μηνών, επιλογή με κλήρωση) που καθορίζει τα
θέματα προς συζήτηση, και περιοδικές Συνελεύσεις Πολιτών (25–50 μέλη) που
διατυπώνουν συστάσεις προς το κοινοβούλιο. Βουλευτές και υπουργοί
υποχρεούνται να απαντήσουν δημόσια εντός συγκεκριμένης προθεσμίας για
κάθε σύσταση. Πρόκειται για το πρώτο μόνιμο θεσμό αυτού του τύπου
παγκοσμίως, ενταγμένο απευθείας στη λειτουργία ενός κοινοβουλίου.
3. Μύθος 2ος: «Εκλέξαμε δημοτική αρχή, άρα δεν χρειάζονται
δημοψηφίσματα ή διαβουλές»
Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν ακυρώνεται από τη συμμετοχή των
πολιτών· ενισχύεται. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η λήψη αποφάσεων για τοπικές
υποδομές στηρίζεται συχνά σε θεσμούς άμεσης και διαβουλευτικής
δημοκρατίας:
Δημοτικές Συμβουλευτικές Ψηφοφορίες (Gemeindebürgerbefragungen): Στην
Αυστρία η διοίκηση προσφεύγει συχνά σε τοπικές ψηφοφορίες για αναπλάσεις,
κυκλοφοριακές ρυθμίσεις ή υποδομές. Παρότι νομικά μπορεί να μην είναι
δεσμευτικές, παράγουν ισχυρή πολιτική δέσμευση.
Συμμετοχικός Προϋπολογισμός στη Βαρκελώνη (Decidim): Ο πρώτος κύκλος
συμμετοχικού προϋπολογισμού της πόλης (2020) διέθεσε 75 εκατομμύρια ευρώ
(5% του επενδυτικού προϋπολογισμού) σε έργα που πρότειναν και ψήφισαν οι
δημότες. Ο επόμενος κύκλος (2024–2027) διαθέτει 30 εκατομμύρια ευρώ.
Συμμετοχικός Προϋπολογισμός στο Oulu (Φινλανδία): Οι κάτοικοι ψηφίζουν
ετησίως πώς θα διατεθεί ένα ποσό (70.000 ευρώ το 2023, αυξημένο σε 240.000
ευρώ από το 2024) για μικρο-έργα, όπως πάγκοι σε παραλίες, χώροι ψησίματος
και αθλητικός εξοπλισμός. Το 2023 ψήφισαν 3.256 κάτοικοι σε 38 προτάσεις και
επιλέχθηκαν 17.
Πολωνία: Ο νόμος της 11ης Ιανουαρίου 2018 (τροποποίηση της Ustawa o
samorządzie gminnym, άρθρο 5α) καθιστά υποχρεωτικό τον συμμετοχικό
προϋπολογισμό στους δήμους με καθεστώς «miasto na prawach powiatu»
(μεγάλες πόλεις όπως Βαρσοβία, Κρακοβία, Γκντανσκ), με ελάχιστο ύψος 0,5%
των δαπανών της τελευταίας απολογιστικής έκθεσης. Δεν αφορά «όλες τις
μεγάλες πόλεις» χωρίς εξαίρεση, αλλά συγκεκριμένα αυτή τη νομική κατηγορία
δήμων.
4. Γιατί η απόρριψη της διαβούλευσης είναι επικίνδυνη για τη
Σκιάθο
Όταν αποφάσεις μείζονος σημασίας — όπως η κατασκευή μιας νέας μαρίνας —
επιχειρείται να επιβληθούν «από τα πάνω» με το πρόσχημα ότι «οι πολίτες δεν
είναι ειδικοί», τα αποτελέσματα είναι συνήθως προβληματικά:
Έλλειψη Νομιμοποίησης και Διχασμός: Ένα έργο χωρίς αποδοχή της τοπικής
κοινωνίας πυροδοτεί συγκρούσεις, προσφυγές και καθυστερήσεις.
Τεχνοκρατική Τυφλότητα: Μια μελέτη που ανατίθεται αποκλειστικά σε
εξωτερικό γραφείο κινδυνεύει να αγνοήσει λειτουργικές, περιβαλλοντικές και
κοινωνικές παραμέτρους που γνωρίζουν οι μόνιμοι κάτοικοι.
Πολιτική Αποξένωση: Η απαξίωση της γνώμης του δημότη καλλιεργεί
δυσπιστία προς τους θεσμούς.
Συμπεράσματα
Η άποψη ότι «δεν είναι δουλειά των πολιτών να αποφασίζουν» παραβλέπει τη
σύγχρονη ευρωπαϊκή εμπειρία, όπου τα σύνθετα τοπικά ζητήματα
αντιμετωπίζονται με τη συνέργεια τριών μερών: οι ειδικοί παρέχουν την
τεχνική τεκμηρίωση, οι πολίτες διαβουλεύονται και τοποθετούνται, και η
δημοτική αρχή διευκολύνει τη διαδικασία και εκτελεί τη βούληση της
κοινότητας.
Στην περίπτωση της Σκιάθου, η διενέργεια διαβούλευσης, η συγκρότηση ενός
αντιπροσωπευτικού Συμβουλίου Πολιτών ή η προσφυγή σε τοπική
δημοσκοπική ψηφοφορία δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ένας θεσμικά
δοκιμασμένος δρόμος σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Πηγές (επιβεβαιωμένες)
Vorarlberg — Landesverfassung, Άρθρο 1 §4: vorarlberg.at/-/buergerraete-in-vorarlberg ·
vorarlberg.orf.at
OECD (2020), Innovative Citizen Participation and New Democratic Institutions: Catching the
Deliberative Wave — oecd.org
Ostbelgien Model — buergerdialog.be/en/inform/motivation-and-history ·
g1000.org/en/cases/permanent-citizen-dialogue-ostbelgien
Βαρκελώνη — decidim.barcelona (Pressupostos Participatius, κύκλοι 2020 και 2024-2027)
Oulu — ouka.fi/en/participatory-budgeting
Πολωνία — Ustawa z dnia 11 stycznia 2018 r., ISAP: isap.sejm.gov.pl
Νίκος Κ. Κανταράκιας
