Μια εικόνα από μια άλλη εποχή, όταν το μοναστήρι ήταν ένας μικρός, αυτάρκης κόσμος μέσα στο δάσος
Μια φωτογραφία που μοιάζει να έχει «παγώσει» τον χρόνο φέρνει μπροστά μας μια διαφορετική Ευαγγελίστρια της Σκιάθου.
Ένας μοναχός στέκεται στον χωμάτινο δρόμο, μπροστά από τα παλιά, λιτά κτίσματα της μονής. Πέτρινες σκάλες, ξύλινες πόρτες, κεραμοσκεπές, ασβεστωμένοι τοίχοι και κτίσματα που μοιάζουν περισσότερο με ένα μικρό αυτάρκες χωριό παρά με το μοναστήρι που γνωρίζουμε σήμερα.
Και όμως, πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς τόπους όχι μόνο της Σκιάθου, αλλά ολόκληρης της νεότερης Ελλάδας.
Η Ιερά Μονή Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, ή «Βαγγελίστρα» όπως την αποκαλούν οι Σκιαθίτες, βρίσκεται περίπου 200 μέτρα πάνω από τη θάλασσα, στη θέση Αγαλλιανοί, κάτω από την κορυφή Καραφλυτζανάκα και περίπου πέντε χιλιόμετρα από τη Χώρα. Ο Δήμος Σκιάθου την χαρακτηρίζει ένα από τα παλαιότερα μοναστήρια της Ελλάδας και το μοναδικό εν ενεργεία μοναστήρι του νησιού.
Από τους Κολλυβάδες στη Σκιάθο
Η ιστορία της σημερινής μονής αρχίζει το 1794.
Ο Χιώτης ιερομόναχος Νήφων, μαζί με τον Σκιαθίτη μοναχό Γρηγόριο Χατζησταμάτη, αποφάσισαν να εγκατασταθούν στη Σκιάθο και να δημιουργήσουν ένα νέο μοναστικό κέντρο. Ο Γρηγόριος, έχοντας κληρονομήσει σημαντική περιουσία, ήταν εκείνος που έπεισε τον Νήφωνα να μεταβούν στο νησί.
Η ανέγερση άρχισε το 1794 και το συγκρότημα ολοκληρώθηκε το 1806. Δεν επρόκειτο για ένα μικρό μοναστήρι που θα φιλοξενούσε λίγους ανθρώπους. Δημιουργήθηκε με οργανωμένο κτιριολογικό σχέδιο και προοριζόταν για μια μεγάλη μοναστική κοινότητα, με αναφορές ακόμη και σε 70 μοναχούς.
Οι ιδρυτές και οι μοναχοί της μονής συνδέονταν με το κίνημα των Κολλυβάδων, το οποίο είχε ξεκινήσει στο Άγιο Όρος και είχε ως βασικό χαρακτηριστικό την επιστροφή στην αυστηρή παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Η Ευαγγελίστρια έγινε έτσι ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του κινήματος.
Μοναστήρι-φρούριο μέσα στο δάσος
Η εικόνα που βλέπουμε αποκαλύπτει και κάτι ακόμη: πόσο διαφορετική ήταν η καθημερινότητα μέσα στη μονή.
Η Ευαγγελίστρια δεν ήταν απλώς ένας ναός. Ήταν ένας ολόκληρος αυτάρκης οργανισμός.
Υπήρχαν κελιά, εργαστήρια, αποθηκευτικοί χώροι, χώροι παραγωγής και καλλιέργειες. Στη βόρεια πτέρυγα διατηρείται μάλιστα το παλιό ελαιοτριβείο, καθώς μεγάλο μέρος των κτημάτων της μονής αποτελούνταν από ελαιώνες.
Η αρχιτεκτονική της είναι αυστηρή και λιτή, με έντονα αγιορείτικα χαρακτηριστικά και οχυρωματικό χαρακτήρα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Δήμος Σκιάθου αναφέρεται στην «αγιορείτικη οχυρωματική αρχιτεκτονική» της μονής.
Η σημερινή εικόνα του συγκροτήματος δεν είναι ακριβώς ίδια με εκείνη των πρώτων χρόνων. Η δυτική πτέρυγα, για παράδειγμα, καταστράφηκε από πυρκαγιά το 1872.
Και κάπου εδώ αρχίζει η μεγάλη ιστορία…
Γιατί η Ευαγγελίστρια δεν έμεινε απομονωμένη από τα γεγονότα της εποχής.
Αντίθετα, έγινε σημαντικό κέντρο των προεπαναστατικών κινημάτων και της Ελληνικής Επανάστασης.
Το 1807, στη μονή σχεδιάστηκε, υφάνθηκε, ευλογήθηκε και υψώθηκε η σημαία με τον λευκό σταυρό σε γαλάζιο φόντο, η οποία θεωρείται η πρώτη ελληνική σημαία αυτού του τύπου. Ο Δήμος Σκιάθου αναφέρει ότι αντίγραφο της σημαίας εξακολουθεί να κυματίζει στον τρούλο του καθολικού.
Τον ίδιο χρόνο η Σκιάθος και ειδικότερα η περιοχή της Ευαγγελίστριας συνδέθηκε με τη δράση των αρματολών καπεταναίων, μεταξύ των οποίων ο Νικοτσάρας και ο Γιάννης Σταθάς.
Λίγα χρόνια αργότερα, κατά την Επανάσταση του 1821, η μονή προσέφερε καταφύγιο και υποστήριξη σε αγωνιστές, πρόσφυγες και αμάχους, ενώ συνέβαλε και στον εφοδιασμό του Αγώνα.
Η φωτογραφία που μας γυρίζει πίσω
Και μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, η συγκεκριμένη εικόνα αποκτά ιδιαίτερη αξία.
Δεν βλέπουμε τη σημερινή Ευαγγελίστρια, με τους περιποιημένους χώρους και τους επισκέπτες να ανεβαίνουν καθημερινά για προσκύνημα.
Βλέπουμε μια άλλη Ευαγγελίστρια.
Τη μονή ως τόπο ζωής.
Τον μοναχό με το απλό μαύρο ράσο να στέκεται ανάμεσα στα κτίσματα. Τα ξύλινα υποστυλώματα. Τις παλιές κεραμοσκεπές. Τις πέτρινες σκάλες. Τους χωμάτινους διαδρόμους. Την αρχιτεκτονική απλότητα μιας εποχής κατά την οποία το μοναστήρι αποτελούσε έναν μικρό, κλειστό και αυτάρκη κόσμο μέσα στην καταπράσινη καρδιά της Σκιάθου.
Και ίσως αυτό είναι το πιο συγκλονιστικό στοιχείο της εικόνας:
η Ευαγγελίστρια δεν ήταν πάντοτε ο προορισμός που επισκεπτόμαστε σήμερα. Ήταν ένας τόπος όπου άνθρωποι ζούσαν, προσεύχονταν, εργάζονταν και έγραφαν ιστορία.
Ένας τόπος που μέσα σε λίγες δεκαετίες από την ίδρυσή του βρέθηκε στο επίκεντρο της πνευματικής ζωής, της αντίστασης και του αγώνα για την ελευθερία.
Και σήμερα, κοιτάζοντας αυτή την παλιά εικόνα, είναι σαν να ανοίγει για λίγο η πόρτα προς εκείνη τη Σκιάθο.
Τη Σκιάθο πριν από τον τουρισμό.
Τη Σκιάθο των μοναχών, των καλντεριμιών, των ελαιώνων και των ξύλινων σπιτιών.
Τη Σκιάθο που δεν χάθηκε εντελώς — γιατί ένα κομμάτι της εξακολουθεί να ζει στην Ευαγγελίστρια.
