Επιμέλεια-Πασχάλης Ι. Νικόλαος
SkiathosVoice.gr
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά το πυρηνικό δυστύχημα, το Τσερνόμπιλ εξακολουθεί να αποκαλύπτει εντυπωσιακά μυστικά. Ένα από τα πιο παράξενα αφορά μικροσκοπικούς οργανισμούς που όχι μόνο κατάφεραν να επιβιώσουν σε ένα περιβάλλον έντονης ραδιενέργειας, αλλά φαίνεται πως προσαρμόστηκαν σε αυτό με τρόπο που προκαλεί το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας.
Μετά την καταστροφή του αντιδραστήρα Νο 4 το 1986, μεγάλες εκτάσεις γύρω από το πυρηνικό εργοστάσιο μετατράπηκαν σε ένα από τα πιο αφιλόξενα περιβάλλοντα του πλανήτη. Κι όμως, μέσα και γύρω από τις εγκαταστάσεις, οι επιστήμονες άρχισαν να εντοπίζουν ζωή εκεί όπου δύσκολα θα περίμενε κανείς να τη βρει.
Ανάμεσα στους οργανισμούς που τράβηξαν την προσοχή ήταν σκουρόχρωμοι μύκητες, ιδιαίτερα ο Cladosporium sphaerospermum. Το χαρακτηριστικό μαύρο χρώμα τους δεν είναι τυχαίο. Τα κύτταρά τους περιέχουν μεγάλες ποσότητες μελανίνης, της χρωστικής που συναντάται και στον άνθρωπο και η οποία φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο στην αντοχή τους απέναντι στην ακτινοβολία.
Όταν η ακτινοβολία, αντί να εμποδίζει την ανάπτυξη, φαίνεται να την ενισχύει
Το πραγματικά εντυπωσιακό στοιχείο προέκυψε όταν ερευνητές διαπίστωσαν ότι ορισμένοι μελανωτικοί μύκητες δεν παρουσίαζαν απλώς μεγάλη ανθεκτικότητα στην ιονίζουσα ακτινοβολία.
Σε εργαστηριακά πειράματα παρατηρήθηκε ενισχυμένη ανάπτυξη ορισμένων μυκήτων όταν εκτέθηκαν σε ακτινοβολία, ενώ έχουν καταγραφεί ακόμη και περιπτώσεις κατευθυνόμενης ανάπτυξης προς πηγές ακτινοβολίας.
Οι παρατηρήσεις αυτές οδήγησαν σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επιστημονική υπόθεση: ότι η μελανίνη ίσως δεν λειτουργεί μόνο ως προστατευτικό «φίλτρο», αλλά μπορεί να συμμετέχει, με κάποιον τρόπο, στη μετατροπή της ενέργειας της ακτινοβολίας σε μορφή που μπορεί να αξιοποιήσει ο οργανισμός.
Η θεωρητική αυτή διαδικασία έχει περιγραφεί ως «ραδιοσύνθεση», σε μια χαλαρή αναλογία με τη φωτοσύνθεση των φυτών.
Υπάρχει, όμως, μια σημαντική διευκρίνιση: μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχθεί ότι οι συγκεκριμένοι μύκητες πραγματικά «τρέφονται» με ραδιενέργεια, με τον τρόπο που συχνά παρουσιάζεται σε εντυπωσιακούς τίτλους. Οι επιστήμονες έχουν ισχυρές ενδείξεις για τον ιδιαίτερο ρόλο της μελανίνης και την αυξημένη ανάπτυξη υπό συγκεκριμένες συνθήκες ακτινοβολίας, όμως ο ακριβής βιολογικός μηχανισμός παραμένει υπό διερεύνηση.
Από το Τσερνόμπιλ στο Διάστημα
Η ιστορία των συγκεκριμένων μυκήτων απέκτησε ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν η έρευνα πέρασε από έναν κατεστραμμένο πυρηνικό αντιδραστήρα… στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.
Ο Cladosporium sphaerospermum χρησιμοποιήθηκε σε πείραμα στον ISS, προκειμένου να εξεταστεί κατά πόσο ένα στρώμα του μύκητα θα μπορούσε να περιορίσει την ποσότητα ιονίζουσας ακτινοβολίας που περνά μέσα από αυτό.
Τα αποτελέσματα έδειξαν μετρήσιμη εξασθένηση της ακτινοβολίας κάτω από το δείγμα του μύκητα, γεγονός που άνοιξε έναν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα δρόμο έρευνας: τη δημιουργία βιολογικών και, ενδεχομένως, αυτοαναπτυσσόμενων συστημάτων ακτινοπροστασίας για μελλοντικές διαστημικές αποστολές.
Η ιδέα είναι εντυπωσιακή. Αντί ένα διαστημόπλοιο ή μια μελλοντική βάση στη Σελήνη ή στον Άρη να μεταφέρει από τη Γη τεράστιες ποσότητες βαριών υλικών θωράκισης, θα μπορούσε κάποτε ένα μέρος της προστασίας να προέρχεται από βιολογικό υλικό που αναπτύσσεται και ανανεώνεται.
Ένα φυσικό εργαστήριο εξέλιξης
Το Τσερνόμπιλ παραμένει ένα τεράστιο και, ταυτόχρονα, τραγικό φυσικό εργαστήριο για τη μελέτη του τρόπου με τον οποίο η ζωή αντιδρά σε ακραίες περιβαλλοντικές πιέσεις.
Οι μαύροι μύκητες δεν απέκτησαν ξαφνικά κάποια «υπερδύναμη» μετά το πυρηνικό δυστύχημα. Αυτό που αποκαλύπτουν οι έρευνες είναι πιο ενδιαφέρον επιστημονικά: ορισμένοι οργανισμοί διαθέτουν μηχανισμούς που τους επιτρέπουν να αντέχουν επίπεδα ακτινοβολίας καταστροφικά για άλλες μορφές ζωής, ενώ η μελανίνη φαίνεται να βρίσκεται στο κέντρο αυτής της εντυπωσιακής προσαρμογής.
Και ίσως το σημαντικότερο είναι ότι κάτι που ανακαλύφθηκε σε έναν από τους πιο επικίνδυνους τόπους της Γης μπορεί, στο μέλλον, να βοηθήσει τον άνθρωπο να ταξιδέψει με μεγαλύτερη ασφάλεια, πολύ μακρύτερα από αυτήν.
Από τα ερείπια του Τσερνόμπιλ μέχρι μια μελλοντική βάση στον Άρη, ένας μικροσκοπικός μαύρος μύκητας υπενθυμίζει πόσο απρόβλεπτη μπορεί να είναι η ικανότητα της ζωής να προσαρμόζεται…
