Μέσα σε μικροσκοπικά γυάλινα σφαιρίδια από την αθέατη πλευρά της Σελήνης, Κινέζοι ερευνητές εντόπισαν για πρώτη φορά σε φυσικό σεληνιακό δείγμα τον λεγόμενο γ-σίδηρο, μια κρυσταλλική μορφή του μετάλλου που κανονικά υπάρχει μόνο σε θερμοκρασίες άνω των 900 βαθμών. Το εύρημα, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό PNAS, ανοίγει ένα απρόσμενο «παράθυρο» στο μαγνητικό παρελθόν του δορυφόρου μας.
Ένα μέταλλο εκτός τόπου
Ο σίδηρος δεν είναι ένα, αλλά τρία διαφορετικά υλικά, ανάλογα με το πώς στοιβάζονται τα άτομά του. Σε συνηθισμένες θερμοκρασίες είναι ο α-σίδηρος, αυτός που ξέρουμε από τα καρφιά και τους μαγνήτες. Πάνω από τους 912°C αναδιατάσσεται σε γ-σίδηρο, με τα άτομα σε εδροκεντρωμένο κυβικό πλέγμα, και πάνω από τους 1.394°C σε δ-σίδηρο. Μόλις το μέταλλο κρυώσει, η γ-φάση εξαφανίζεται. Στη Σελήνη, όπου η θερμοκρασία κυμαίνεται από -248°C έως 121°C, δεν θα έπρεπε θεωρητικά να βρεθεί ποτέ.
Κι όμως, εκεί ήταν. Η ομάδα του καθηγητή Haifeng Du, από το Εργαστήριο Ισχυρών Μαγνητικών Πεδίων της Κινεζικής Ακαδημίας Επιστημών στο Hefei, εξέτασε τρία κοκκία πλούσια σε σίδηρο από το έδαφος που επέστρεψε η Chang’e-6 το 2024, η πρώτη αποστολή που έφερε υλικό από την αθέατη πλευρά. Τα δύο ήταν θραύσματα γυαλιού που σχηματίστηκε από πρόσκρουση μετεωρίτη. Μέσα τους, νανοσωματίδια σιδήρου λίγων δεκάδων νανομέτρων, με ίχνη νικελίου, βρίσκονταν σχεδόν εξ ολοκλήρου σε γ-φάση.
Πώς επιβίωσε
Η εξήγηση που προτείνουν οι ερευνητές είναι ένας συνδυασμός συνθηκών που μόνο μια πρόσκρουση μπορεί να δημιουργήσει. Το χτύπημα λιώνει το πέτρωμα ακαριαία, το τήγμα ψύχεται με τεράστια ταχύτητα και ο σίδηρος «παγώνει» πριν προλάβει να αλλάξει δομή. Μικρές ποσότητες άνθρακα και άλλων στοιχείων σταθεροποιούν τη γ-φάση, ενώ το γυαλί που περιβάλλει τα σωματίδια λειτουργεί σαν προστατευτική κάψουλα για δισεκατομμύρια χρόνια.
Ένα «μαγνητικό απολίθωμα»
Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο ορυκτολογικό. Με τη μέθοδο της ηλεκτρονικής ολογραφίας, η ομάδα διαπίστωσε ότι τα μεγαλύτερα νανοσωματίδια γ-σιδήρου σχηματίζουν σταθερές μαγνητικές δίνες, με τις μαγνητικές ροπές να διατάσσονται κυκλικά, και αποκρίνονται με συνέπεια σε εξωτερικά μαγνητικά πεδία. Με άλλα λόγια, μπορούν να «γράψουν» και να διατηρήσουν μαγνητική πληροφορία.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την περιοχή από όπου προήλθαν τα δείγματα. Η λεκάνη Νότιος Πόλος–Aitken, ο μεγαλύτερος και αρχαιότερος κρατήρας πρόσκρουσης της Σελήνης, παρουσιάζει ισχυρές μαγνητικές ανωμαλίες που τα υπάρχοντα μοντέλα δυσκολεύονται να εξηγήσουν. Αν τα νανοσωματίδια γ-σιδήρου κατέγραψαν το πεδίο που επικρατούσε όταν σχηματίστηκαν, τότε μπορεί να αποτελούν ένα είδος μαγνητικού απολιθώματος, μια καταγραφή του αρχαίου σεληνιακού δυναμό που έχει σβήσει εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια.
Τι ακολουθεί
Η ομάδα ήδη σχεδιάζει πειράματα για να ελέγξει πόσο αξιόπιστα «θυμούνται» τα σωματίδια το μαγνητικό πεδίο, κάτι τεχνικά δύσκολο λόγω του μικροσκοπικού τους μεγέθους. Παράλληλα, το εύρημα προστίθεται σε μια σειρά εκπλήξεων από τις αποστολές Chang’e: μετά τον μαγνητίτη και τον τρισθενή σίδηρο στα δείγματα της Chang’e-5, η Chang’e-6 έχει δώσει ενδείξεις και για αιματίτη και μαγκεμίτη, ορυκτά που δεν περίμενε κανείς σε ένα τόσο «αναγωγικό» περιβάλλον. Η ιστορία του σιδήρου στη Σελήνη αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη από όσο πιστεύαμε.






